1-1. Ergonomia - pojęcia podstawowe        


dr hab. inż. Edwin Tytyk - prof. nad. Politechniki Poznańskiej


 1-1.5. Ergonomia jako element sztuki inżynierskiej

Różnorodne obiekty techniczne: maszyny, urządzenia technologiczne, pojazdy, narzędzia, wyroby codziennego użytku, sprzęty, budowle itd. wytwarzane są w celu zaspokojenia określonych potrzeb - powinny więc spełniać pewne funkcje, na które jest społeczne zapotrzebowanie. Inżynier, przekładając istotę tych funkcji na język techniki, wybiera z nich zazwyczaj tylko takie elementy, które może potraktować jako parametry charakteryzujące przyszłą konstrukcję. Będą to na przykład: dla dźwigu - maksymalny podnoszony ciężar, zasięg ramienia, wysokość podnoszenia prędkość ruchu; dla pojazdu - dopuszczalne obciążenie, prędkość maksymalna, rodzaj paliwa, droga hamowania; dla obrabiarki - moc i szybkość skrawania, rodzaj obrabianego materiału oraz narzędzia, prędkość posuwu, gabaryty obrabianego przedmiotu, stopień automatyzacji. Takim językiem tradycyjnie posługuje się inżynier. Łatwo zauważyć, że są to pojęcia ściśle techniczne, całkowicie odhumanizowane. Człowiek w takim rozumowaniu pojawia się dopiero w dalszych etapach projektowania, jako czynnik ograniczający swobodę konstruowania, narzucający konieczność uwzględnienia np. wymogów bezpieczeństwa i wygody pracy. Wskutek wyselekcjonowania z ogólnej funkcji, jaką ma spełniać projektowany system, cząstkowych funkcji o charakterze czysto technicznym, projektant traci z pola widzenia (nie zawsze świadomie) najważniejsze funkcje i cechy, decydujące o "przystawalności" obiektu technicznego do człowieka. Utracenie lub zubożenie podstawowej funkcji obiektu technicznego, jaką jest służenie człowiekowi, źle świadczy zarówno o wiedzy projektanta, jak i o jego etyce zawodowej [32, s.73].

Z powodu znacznego stopnia skomplikowania współczesnych obiektów technicznych, tworzenie ich wymaga projektowania opartego na zasadach naukowych. Projektant zawsze tworzy coś więcej niż tylko obiekt techniczny. Niezależnie od tego czy to sobie uświadamia, czy też nie tworzy on zawsze system złożony z człowieka (lub ludzi) i obiektu technicznego (jednego lub wielu). Projektowanie systemu złożonego z tak różnych elementów: człowieka i maszyny, wymaga głębokiej wiedzy o każdym z nich oraz o specyfice ich współdziałania. W tradycyjnych metodach projektowania technicznego nie ma miejsca na wiedzę o człowieku, o jego psychice, anatomii i fizjologii pracy. Dlatego efekty takiego projektowania odbiegają od wymagań dzisiejszych użytkowników techniki. Celem projektowania jest stworzenie nie tylko sprawnie działającej maszyny, lecz przede wszystkim - sprawnie działającego systemu złożonego z ludzi i obiektów technicznych, przy czym dobro ludzi w systemie musi być traktowane priorytetowo. Nowego celu projektowania nie można zrealizować za pomocą starych metod. W ostatnich latach podejmowane są próby stworzenia specyficznych metod projektowania ergonomicznego, w których ważną rolę spełniają kryteria ergonomiczne. Są one pomocne przy podejmowaniu decyzji projektowych, kierując je w stronę rozwiązań poprawnych pod względem ergonomicznym. Pomocą merytoryczną dla projektantów są też programy komputerowe ułatwiające projektowanie przestrzeni pracy i rozmieszczenie elementów obiektów technicznych, a także fantomy płaskie, czyli makiety sylwetek ludzkich o różnych charakterystykach antropometrycznych, służące do tego samego celu. Pewien zakres wiedzy ergonomicznej zawarto również w normach polskich: Dane ergonomiczne do projektowania, a także Ergonomia i Ochrona pracy, lecz charakter danych zawartych w tych ostatnich wskazuje na możliwość wykorzystania ich raczej w procesach oceny gotowych rozwiązań, a nie w procesach tworzenia koncepcji projektowych.

Inżynier związany zawodowo z procesem wytwarzania spotyka się z najszerszym zakresem zagadnień ergonomicznych. Stanowiska pracy, które nadzoruje, są przecież elementarnymi systemami typu: człowiek-maszyna, człowiek-narzędzie, zespół ludzi-środki techniczne itp. Problemy ergonomiczne dotyczą np.:

Zakres problematyki ergonomicznej jest zbyt szeroki, aby możliwe było skuteczne rozwiązywanie pojawiających się problemów bez naukowego wsparcia. Metodyczną pomocą mogą być tu tzw. "listy kontrolne" (check-lists), znane w praktyce inżynierskiej już od lat pięćdziesiątych XX wieku (stosowane początkowo w lotnictwie do sprawdzania stanu technicznego samolotów przed startem).

W ślad za listą dortmundzką (omówioną w rozdziale F 1.1) powstało wiele jej wersji specjalizowanych, skróconych i przeredagowanych w celu zwiększenia operatywności tej metody. Dzięki temu inżynier, który chce się posłużyć narzędziem ułatwiającym przeprowadzenie diagnozy ergonomicznej, może uzyskać odpowiednie wsparcie metodyczne; może także uzyskać pomoc ze strony instytucji naukowych i badawczych zajmujących się profesjonalnie takimi badaniami.

Eksploatacja jest to faza istnienia wyrobu, w której kontaktuje się z nim największa liczba ludzi, i kontakt ten często trwa najdłużej (np. w przypadku maszyn produkcyjnych). Dla wielu obiektów technicznych w fazie eksploatacji można wyróżnić dwa stany: stan użytkowania i stan obsługiwania. Użytkowanie obiektu technicznego polega na wykorzystaniu jego cech i właściwości do wykonania celowych, zaplanowanych działań, natomiast obsługiwanie jest to zbiór czynności koniecznych do wykonania w celu przywrócenia obiektowi technicznemu jego utraconych cech i właściwości (np. naprawy, regulacja, smarowanie).

W warunkach produkcji przemysłowej mówimy o pracy operacyjnej i pracy serwisowej. W pierwszym przypadku dany obiekt techniczny jest narzędziem umożliwiającym wykonanie pracy, zaś w drugim - jest on przedmiotem pracy (patrz rozdział 1.1). Rozróżnienie to jest istotne w tym sensie, że ma wpływ na dobór kryteriów oceny ergonomicznej. Często zdarza się, że kryteria ergonomiczne dotyczące działalności operatorskiej są sprzeczne z kryteriami ergonomicznymi dotyczącymi działalności serwisowej. Inżynier odpowiedzialny za procesy obsługiwania urządzeń technicznych powinien szczególną uwagę zwrócić na dobór narzędzi używanych w pracach serwisowych oraz ich stan techniczny, sposób wykonywania zadań oraz przygotowanie miejsca pracy. Jeśli praca serwisowa jest wykonywana w pomieszczeniu produkcyjnym, obok innych pracujących urządzeń, to warunki środowiskowe mogą znacznie utrudnić wykonywanie tej pracy, a nawet spowodować zagrożenie wypadkowe. Charakter zadań i kwalifikacje zawodowe pracowników serwisu wymagają zapewnienia warunków umożliwiających pracę koncepcyjną - co nie zawsze jest konieczne przy pracy produkcyjnej, zwłaszcza przy dużej powtarzalności i prostocie operacji.

Proces obsługiwania powinien zatem przebiegać w warunkach zgodnych z wymaganiami ergonomii odniesionymi do tego typu prac, a ponadto w wyniku tej pracy urządzenie techniczne powinno uzyskać odpowiednią jakość ergonomiczną. Wymagania te wyznaczają ważną rolę ergonomii w pracy służb utrzymania ruchu w przedsiębiorstwach produkcyjnych oraz w działalności przedsiębiorstw usługowych zajmujących się naprawami, remontami, przeglądami technicznymi i podobnymi pracami.

Ergonomia oferuje inżynierowi - organizatorowi pracy bardzo potrzebną i użyteczną wiedzę o kształtowaniu związków zachodzących między ludzkimi i technicznymi elementami systemu pracy oraz o wpływie czynników otoczenia na działanie systemu. Celem organizowania pracy jest przecież takie uporządkowanie i powiązanie ze sobą elementów systemu pracy, aby wszystkie przyczyniały się do "powodzenia" całości. Zachodzi wówczas zjawisko synergii, czyli wzmacniania pozytywnych efektów współdziałania elementów w taki sposób, że łączny efekt jest większy niż suma efektów cząstkowych.

Inżynier odpowiedzialny za organizację pracy powinien mieć ugruntowane przekonanie, że podmiotem w procesie pracy jest człowiek, a nie np. wyniki produkcji, stan maszyn czy zużycie surowców. Człowiek jest najcenniejszym elementem systemu pracy, gdy posiada: odpowiednie kwalifikacje, inteligencję, umiejętności praktyczne, energię i motywację. O wynikach pracy w ostatecznym rozrachunku zawsze decyduje człowiek. Pracownik nadmiernie zmęczony, zatrudniony niezgodnie ze swoimi kwalifikacjami i predyspozycjami, zmuszany do aktywności jedynie presją ekonomiczną, narażony na nadmierny hałas, zapylenie, złe oświetlenie, niewygodę będzie osiągał wyniki znacznie poniżej swych możliwości.

Nowoczesne podejście do procesu organizacji pracy polega na poszukiwaniu nowych, skutecznych środków zaradczych, które umożliwiłyby pełniejsze przystosowanie pracy do człowieka oraz racjonalny dobór ludzi do pracy po uwzględnieniu np.: kwalifikacji, umiejętności, predyspozycji psychofizycznych, stanu zdrowia, wieku).

Organizator pracy nie musi być jednocześnie ergonomistą - musi jednak znać i rozumieć ergonomię w takim stopniu, aby móc określić problem, i - jeśli rozwiązanie wykracza poza jego kompetencje, wiedzę i możliwości działania - zainicjować współpracę ze specjalistami z zakresu danego zagadnienia.

Najprostszym, zachowawczym sposobem działania organizatora pracy w przypadku stwierdzenia niektórych uciążliwości i zagrożeń, zwłaszcza ze strony czynników środowiskowych (np. hałasu, drgań, zanieczyszczeń powietrza, mikroklimatu, promieniowania energii szkodliwej) jest skracanie czasu narażenia pracownika, a przez to - zmniejszanie przyjmowanej przez niego dawki czynnika szkodliwego. Takie rozwiązanie problemu traktować należy jako doraźne.

W celu ograniczenia uciążliwości występujących przy pracach powtarzalnych i monotonnych (co jest częstym zjawiskiem występującym w systemach wysoce zmechanizowanych i zautomatyzowanych), skuteczne są proste techniki organizatorskie. Bardziej radykalne i skuteczniejsze działania noszą nazwę humanizacji pracy.